انگل‌شناسى پزشكى

الفانتیازیس (فيل‌آسايی) یا فیلاریازیس لنفاوی یک بیماری منتقله توسط پشه است که در اثر انواعی از نماتودها از جمله بروگیا مالایی(Brugia malayi) ایجاد می‌شود. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت بیش از ۱۰۰ میلیون نفر به این بیماری مبتلا هستند که بیشتر آنها در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند و حدود ۱/۲ میلیارد نفر در ۸۰ کشور جهان در معرض خطر بیماری هستند (نقشه زیر). انگل در غدد لنفاوی بدن فرد آلوده ساکن شده و موجب تورم و بدشکلی و رشد ناجور اندامها و دستگاه تناسلی می‌شود. اگرچه درمانهای موجود موثر هستند اما به دوره‌های درمانی طولانی نیاز است و پذیرش داروها توسط بیمار کم است که این موجب کاهش اثربخشی آنها می‌شود. این داروها سمی بوده و عوارض جانبی زیادی دارند و به علاوه مواردی از مقاومت دارویی گزارش شده است. همه اینها دلایلی برای نیاز به درمان‌های جدید است.

اکنون گروهی از دانشمندان بریتانیایی و کانادایی ژنوم انگل بروگیا مالایی را تعیین توالی یا سكانس كرده‌اند. این تحقیق در شماره اخیر (۲۱ سپتامبر) مجله ساینس Science منتشر شده است. آنها همچنین ژنوم بروگیا مالایی را با دو ارگانیسم دیگر مقایسه کرده‌اند تا ژنهای مربوط به پارازیتیسم را شناسایی کنند. این محققان ۱۱۵۰۰ ژن کدکننده پروتئین را در بروگیا مالایی شناسایی کرده‌اند. برخی از این پروتئین‌ها شبیه به پروتئین‌های معروف تعدیل کننده سیستم ایمنی هستند که احتمالاً در غیر فعال کردن سیستم ایمنی میزبان دخالت دارند و باعث می‌شوند که انگل توسط میزبان شناسایی نشود. یکی از این محققان می‌گوید: «این کرم می‌تواند برای سالها در میزبان ساکن شود و لزوماً موجب بیماری نمی‌شود؛ در حقیقت هرچه بیماری در فرد کمتر باشد، تعداد بیشتری کرم در جریان خون وی وجود خواهد داشت. اکنون ما آن ژن‌هایی را که در انسان‌ها وجود ندارد، می‌شناسیم و می‌توانیم از آنها به عنوان هدف برای کنترل بیماری استفاده کنیم.» او می‌افزاید: «اطلاع از این مهارکننده‌‌های سیستم ایمنی که قبل از این ناشناخته بودند، در پیوند اعضاء و کمک به درمان بیماری‌های خودایمنی نیز قابل استفاده هستند.» منبع

بنا بر گزارش سازمان جهانی بهداشت که سه روز قبل منتشر شده است، جهان یک گام دیگر به ریشه کنی بیماری باستانی اما مورد غفلت دراکونکولیازیس (همان کرم گینه یا پیوک) نزدیک‌تر شده است. کیسیون بین‌المللی تایید ریشه‌کنی دراکونکولیازیس ، ۱۲ کشور دیگر را عاری از این بیماری اعلام کرده است. اگر این پیشرفت با همین روند ادامه یابد،‌ انتظار می‌رود ظرف کمتر از ۲ سال، کرم پیوک دومین بیماری انسانی باشد که بعد از بیماری آبله از سطح جهان محو خواهد شد. در اوایل دهه ۱۹۸۰ حدود ۳ میلیون نفر در بیش از ۲۰ کشور به دراکونکولیازیس یا بیماری کرم گینه GWD مبتلا بودند. امروزه این رقم بصورت چشمگیری تا حد ۲۵ هزار نفر در ۹ کشور کاهش یافته است. کمیسیون فوق‌الذکر در سال ۱۹۹۵ ایجاد شده است و تاکنون ۱۸۰ کشور را به عنوان کشورهای عاری از بیماری تایید کرده است. این کمیسیون سال ۲۰۰۹ را سال هدف برای ریشه‌کنی جهانی این بیماری اعلام کرده است.
این بیماری باستانی در مومیایی‌های مصر یافت شده است. آن را همان مار آتشینی دانسته‌اند که در متون مصر باستان و آشوریهای ساکن بین‌النهرین ثبت شده است. در کتاب قانون ابن سینا و نیز بوستان سعدی به آن پرداخته شده است و جالب اینکه بعضی‌ها، سمبل علم پزشکی (ماری که دور میله‌ای چوبی پیچ خورده است) و آرم بسیاری از سازمانها از جمله پرچم سازمان جهانی بهداشت (عکس بالا) را‌ به این بیماری و کرم گینه منسوب دانسته‌اند و من در یکی یادداشتهای اولیه این وبلاگ مفصل‌تر در این باره نوشته‌ام. منبع

بسيارى از ما مردم كشورهاى در حال توسعه يا جهان سومى با نگاه حسرت بارى شاهد  پيشرفتهاى خيره كننده كشورهاى توسعه يافته  در زمينه هاى مختلف هستيم و به رفاه و آسايش و استاندارد بالاى زندگى آنها غبطه مى خوريم. اما گاهى بر خلاف رويه معمول، اين پيشرفتها موجب بروز مشكلاتى براى آنها مى شود كه منحصر به خودشان است. براى مثال در مورد مسايل پزشكى دير زمانى ثابت شده است كه پيشرفت زياد آنها در امر مبارزه با عفونتهاى ميكروبى و انگلى و ريشه كنى آنها،  باعث بهم خوردن تعادل سيستم ايمنى و افزايش بيماريهاى آلرژيك و حساسيتها در بين مردم اين كشورها در مقايسه با كشورهاى در حال توسعه شده است. خبر جالب زير نيز گواه ديگرى است بر اين مدعا:

در اروپا بزودى در منوى كافه ترياها و رستورانها و بر سر سفره ها علاوه برانواع آب ميوها ، شربتها و نوشابه هاى موجود،  نوشيدنى شفابخش و جديد و لذيذي بنام TSO خواهد آمد. TSO  مخفف عبارت Trichuris Suis Ova (  به معنى تخمهاى كرم شلاقى خوك) است. جل الخالق!

بر اساس گزارشى كه در مجله New Scientist به چاپ رسيده است، محققان دريافته اند  انگلهاى كوچكى بنام كرم شلاقى خوك اثر حيرت آورى در درمان و رفع علايم بيمارى التهابى روده Inflamatory Bowel Disease=IBD دارند. مبتكر اين ايده يك متخصص گاستروانترولوژي  شاغل در دانشگاه آيوا ى آمريكا بنام Goel Weinstock است كه معتقد است: « سيستم گوارش انسان امروزى ( البته از نوع غربى آن! ) بيش از حد پاك و تميز شده است و لذا  كشورهاى غربى در 50 سال گذشته افزايش خيره كننده اى در ميزان شيوع بيمارى التهابى روده تجربه كرده اند. اين افزايش همزمان و هماهنگ  با افت شديد در ميزان عفونت انگلهاى روده اى كلاسيك همچون نماتودها ( كرمهاى گرد همچون آسكاريس و اكسيور و تريكوسفال) در ميان آنها بوده است. از سوى ديگر در كشورهاى در حال توسعه كه اين انگلها به فراوانى شايع هستند، بيمارى IBD نسبتاً كمياب است. سيستم ايمنى ما طى ميليونها سال براى مقابله با چنين انگلهايى تكامل و سازگارى يافته است، بدون اينكه بار و فعاليت زيادترى بر روده هاى ما تحميل كند.»

در اين مطالعه از كرم شلاقى خوك Pig Whipworm بنام علمى Trichuris suis استفاده گرديد. وى براى مطالعه خود 100 داوطلب مبتلا به كوليت اولسراتيو Ulcerative Colitiis ( التهاب روده بزرگ همراه با زخم و خونريزي) و 100 داوطلب مبتلا به بيمارى كراون Crohn را به خدمت گرفت كه هر دو بيمارى از اشكال وخيم IBD هستند. با نوشانيدن منظم نوشابه اى حاوى هزاران تخم اين نوع كرم، علايم بيمارى مانند درد شكم، خونريزى و اسهال در بسيارى از آنها ناپديد شد. ميزان بهبودى در گروه اول 50 درصد و و در گروه دوم 70 درصد بود.

او مى گويد: « محققان زيادى موثر بودن اين درمان را باور ندارند اما انسان هميشه در برابر ايده هاى نو شكاك مى شود.»

كرم شلاقى انسان اما حكايت ديگرى دارد. حدود نيم ميليارد نفر از مردم جهان اين انگل را در بدن خود دارند كه مى تواند موجب مشكلاتى مثل آنمى و سوء تغذيه گردد.

آژانس ارزيابى فرآورده هاى دارويى اروپا، فروش اين نوشابه براى مصرف عمومى را تصويب كرده است و اولين محصول آن در ماه مى براى يك دوره درمانى دوبار در ماه به بازار خواهد آمد. سازنده آن يك كمپانى آلمانى بنام BioCure است كه شركت خواهر آن يعنى BioMonde زالو و لارو حشرات را براى درمان زخمهاى مقاوم به آنتى بيوتيك ها توليد و به فروش مى رساند.براى خواندن گزارش خيلى وقت قبل بى بى سي از ماجرا روى عكس بالا كليك كنيد و نيز  روايت الجزيره  و روايت يك بلاگر آمريكايى از خبر را ببينيد.

سلام
سمبل علم پزشكى و آرم بسيارى از نهادها و موسسات وابسته عليرغم تفاوتهاى جزيى عموما تصوير مارى را نشان مى دهد كه دور يك ميله چوبى پيچ خورده است و نمونه برجسته آن آرم سازمان جهانى بهداشت است كه در لينك هاى سمت راست اين وبلاگ مى بينيد.در تفسير اين شكل من دو روايت شنيده ام! اول اينكه در اساطير يونانى رب النوع يا الهه تندرستى مار است اما روايت دوم به انگل شناسى مربوط است بدين ترتيب كه ما يك بيمارى انگلى داريم بنام دراكونكوليازيس Dracunculiasis كه عامل آن نماتودى نسجى بنام دراكونكولوس مديننسيس Dracunculus medinensis كه به اسامى كرم گينه Guine worm، كرم پيوك، كرم رشته و كرم مدينه نيز معروف است.اين بيمارى از طريق خوردن آب آلوده به سيكلوپس (نوعى سخت پوست كوچك) آلوده به لارو كرم به انسان منتقل و بعد از چند ماه كرم ماده آن بطول تقريبى يك متر در زير پوست ساق و ران پا قرار مى گيرد.بهرحال يكى از راههاى درمان بيماري، خارج كردن تدريجى كرم باپيچاندن آن به دور يك تكه چوب مثلا چوب كبريت است(شكل زير).اين يك روش سنتى است كه از صدها سال قبل در دنيا رايج بوده است و در كتب پزشكى بسار قديمى از جمله قانون ابن سينا توصيف و ترسيم شده است.اين روش اصطلاحا به روش اميلى Emili معروف است.

با توجه به اينكه اين بيمارى در گذشته هاى دور و تمدنهاى قديمى بسيار شايع و از جمله معضلات علم طب بشمار مى رفته است بعيد نيست كه تصوير مذكور اشاره به اين بيمارى داشته باشد.
در كشور ما هم اين عفونت در حد زيادى در تمام كشور بويژه در استانهاى بوشهر و فارس وجود داشته است و آخرين مورد آن در اواسط دهه ۱۹۷۰ گزارش شده است. شاهد مدعا از جمله سعدى عليه الرحمه است كه در بوستان (در باب اول : عدل و تدبير و راي) حكايتى در همين رابطه دارند:
يكى را حكايت كنند از ملوك ***** كه بيمارى رشته كردش چو دوك
چنانش در انداخت ضعف جسد ***** كه مى برد بر زير دستان حسد
كه شاه ار چه بر عرصه نام آور است ***** چو ضعف آمد از بيدقى كمتر است
نديمى ……
اما بعد از آبله كه در سال ۱۹۸۱ آخرين مورد آن در يك مسلمان سوماليايى گزارش شد، اين بيمارى دومين بيمارى است كه قرار بود تا سال ۲۰۰۰ از جهان ريشه كن ميشود اما بخاطر جنگ داخلى سودان و برخى مشكلات ديگر اين هدف هنوز محقق نشده است. اما تا سال ۱۹۹۸ قاره آسيا پاكسازى شده است و امروزه فقط در چند كشور آفريقايى وجود دارد و از ۲/۳ ميليون مورد بيمارى در ۱۹۸۶ به ۷۸۰۰ مرد در ۱۹۸۶ كاهش يافته است.براى كسب اطلاعات بيشتر در مورد برنامه ريشه كنى آن به اينجا و اطلاعات كلى به اينجا برويد.ضمنا جيمى كارتر رئيس جمهور اسبق آمريكا و همسرش بنيادى دارند بنام مركز كارتر Carter Center كه هدف آن كمك به گسرش صلح و سلامتى و رفاه در كشورهاى عقب افتاده بويژه آفريقا است و يكى از اهداف جزيى آن كمك مالى و تداركاتى و آموزشى در برنامه ريشه كنى و مبارزه با بيماريهاى كرم گينه (دراكونكوليازيس)، شيستوزوميازيس، فيلاريازيس،كورى رودخانه اى و تراخم است. صفحه برنامه هاى بهداشى در سايت اين مركز منبع خوبى در اين باره است و ويدئو هاى جالبى هم دارد. لطفا اگر شما در رابطه با اين موضوع بخصوص آرم مذكور اطلاعات ديگر يا نظر خاصى دارد از من دريغ نكنيد.
خدا نگهدار شما